Wie het IPMA-D of IPMA-C certificaat wil behalen kan dat doen via een training (bij ons of ergens anders), maar ook via zelfstudie. Het IPMA raamwerk is een van de meest uitgebreide voor projectmanagers (en andere projectrollen) en bestaat uit maar liefst uit 28 competentiegebieden die je moet beheersen. Grofweg verdeeld in 3 themagebieden: technische competenties, contextuele competenties en mensgerichte competenties. Afhankelijk van je certificaat moet je deze competenties begrijpen, kunnen toepassen of kunnen analyseren. Al met al is het veel stof en dus is een goed boek waar het allemaal in staat onontbeerlijk, of je nu een IPMA training volgt of dat je het via zelfstudie wilt gaan doen.
De kennisgebieden van een projectmanager
In het najaar van 2025 heeft IPMA de exameneisen aangepast, waardoor een deel van de examenkennis veranderd is en een ander deel gelijk is gebleven. Een projectmanager heeft veel kennis nodig (althans volgens IPMA): Alleen de examengids waarin de competenties (kort) benoemd worden, maar niet uitgewerkt, bestaat al uit 83 pagina’s. Deze examengids is vooral nuttig voor opleiders want er staat verder geen uitleg in van de competenties. Alleen welke competenties je moet beheersen en op welk niveau. Bijvoorbeeld, voor een IPMA-D en IPMA-C certificaat moet je de volgende competentie begrijpen:
Missie en Visie
weten waar een goede missie en visie aan moet voldoen.
kunnen onderkennen van de missie en visie van een organisatie.
kunnen afstemmen van een project op de missie en visie van een organisatie.
Je zou kunnen overwegen om dit boekje te bestellen bij ipmacertificeren.nl waar je ook het examen zult doen. Dit is vooral handig om overzicht te krijgen over alle kennisgebieden van het examen. Een goedkoper alternatief zou zijn om de eindtermen down te loaden, waarin ook alle onderdelen van het examen staan.
IPMA boeken
Wie aan de slag wil gaan met de IPMA stof heeft een boek nodig waarin de technieken, achterliggende theorie en gebruikte managementmodellen worden uitgelegd. Twee boeken, die recent zijn bijgewerkt naar de nieuwe examentermen zijn aan te bevelen: Projectmanagement op basis van IPMA D door Bert Hedeman en Roel Riepma en/of Projectmanagement op basis van ICB4 (zelfde auteurs).
Het eerste boek is, de titel zegt het al, geschikt voor wie het IPMA-D certificaat wil behalen, het tweede boek is uitgebreider en bedoeld voor (onder andere) mensen die het IPMA-C examen willen gaan doen. Eventueel is het tweede boek ook geschikt voor IPMA-D, alleen zit er veel stof in die je niet op je examen zult tegenkomen. Je moet dus selectief moeten gaan lezen, maar er staat niet duidelijk bij welk onderdeel je mag overslaan voor IPMA-D.
Er is nog een ander knelpunt: de boeken zijn erg uitgebreid! Er is gewoonweg veel te bespreken als je kijkt naar de eindtermen van IPMA. Beide boeken hebben meer het karakter van een (complete) encyclopedie over projectmanagement dan dat het leerboeken zijn. Wel zijn er in het de laatste druk meer voorbeelden en casussen in gezet, wat het meer herkenbaar maakt voor de lezers en ook beter leesbaar. Maar wie zich voorbereid voor het IPMA examen zal wel examenvoorbeeld vragen en soms uitwerkingen missen.
Het boek Projectmanagement op basis van ICB versie 4 is nog wat uitgebreider en daarmee geschikt voor wie IPMA C wil gaan doen.
Eigenlijk zou ik dit boek altijd aanschaffen als je het niet al gekregen hebt bij je IPMA cursus, en dan vooral in e-learning vorm. De reden daarvoor is omdat het IPMA C examen sinds kort open boek is geworden. Dat betekent dat je dingen mag opzoeken in de e-learning editie van dit boek. Je krijgt dit boek bij je examen erbij op een apart scherm (en geen ander IPMA boek!). Je hoeft dus niet meer alles uit je hoofd te weten, maar het is wel nodig dat je snel dingen kunt opzoeken en dus je weg weet in dit specifieke boek: Projectmanagement op basis van ICB versie 4.
Het IPMA-D examen is niet open boek, de theorie en technieken die in het bovenstaande boek staan zul je dus paraat moeten hebben. En ook al mag je bij je IPMA-C examen wel dingen opzoeken, het zal nodig zijn om een groot deel van de kennis wel paraat te hebben, anders kom je in tijdnood als je bij elke vraag eerst een zoekactie moet doen.
Let goed op dat je de laatste editie aanschaft van deze boeken, de oudere edities zijn ook nog verkrijgbaar, maar die beschrijven de verouderde IPMA examentermen en zijn dus niet geschikt als je vanaf nu een IPMA examen gaat doen.
Boeken om te oefenen
Bovenstaande boeken beschrijven het hele IPMA curriculum goed en zijn dus erg compleet. Maar oefeningen en examenvoorbeelden ontbreken. Als lezer moet je zelf dus bedenken hoe het examen eruit zou kunnen zien en dat is niet altijd makkelijk. Tot voor kort waren er een aantal boeken geschikt die wel voorbeeldvragen en examenuitwerkingen hadden. Bijvoorbeeld het boek “Projectmanagement IPMA D examenvoorbereiding”, ook door Bert Hedeman en Roel Piepma. Het prettige van dat boek is dat je concreet een aantal voorbeeld meerkeuze en open vragen krijgt om mee te oefenen. Verder is er een duidelijke focus in het boek op de onderdelen die vaak voorkomen op de examens. Alleen is dit boek (vooralsnog) niet bijgewerkt naar de laatste editie van IPMA. Delen ervan zijn nog wel te gebruiken, maar bepaalde nieuwe competenties zal je missen.
Het is goed dat de examentermen met hun tijd meegaan, projectmanagement verandert ook en we hebben steeds nieuwe inzichten (of we herontdekken weer oude principes van management die we een beetje vergeten waren). In deze laatste editie is er onder andere meer aandacht voor Scrum en Agile en heeft men bijvoorbeeld de Ubuntu principes opgenomen. Uiteraard kan je je afvragen of elk onderdeel wel belangrijk of relevant is voor projectmanagement, of kunnen we twijfelen over de wetenschappelijke onderbouwing van bepaalde managementtheorieën. Zie ook: https://www.projectmanagement-training.nl/boekrecensies/de-psychologie-van-projectmanagement/. Maar hoe dan ook zal je de door het IPMA instituut voor de examens bepaalde stof tot je moeten nemen als je een IPMA certificaat wilt behalen.
Agile en de meest toegepaste vorm daarvan, Scrum, zijn in beginsel bedoelt om met relatief kleine teams projecten te doen. Juist de compactheid van Scrum biedt veel voordelen, maar wat doe je als organisatie als je projecten niet meer door één of een paar (kleine) teams uit te voeren zijn? En bovendien, wat als je organisatie zoveel projecten doet dat er een vorm van overzicht en sturing nodig is, een portfolio?
We bespreken in deze recensie het boek Agile Portfoliomanagement – de brug naar strategische wendbaarheid van Henry Portman en Rini van Solingen.
Projectwerk en stress lijken hand in hand met elkaar te gaan. Werken tegen de deadlines, onrealistische planningen, risico’s en tegenslagen en naast je project nog twee andere projecten doen en/of reguliere taken. Het is een recept voor burn-out. Het is de taak van de projectleider of scrum master om de projectleden te beschermen, niet in de laatste plaats tegen zichzelf.
Maar hoe doe je dat? Wij bespreken in deze recensie het boek Focus van Mark Tichelaar en Oscar de Bos.
Vrijwel iedereen die projectmanagement als vakgebied heeft is het er over eens dat projectmanagers psychologisch sterk ontwikkeld moeten zijn. Niet voor niets zijn de ‘soft skills’, oftewel de psychologische vaardigheden een vast onderdeel van veel projectmanagement opleidingen. En ook in de bekende IPMA standaard voor projectmanagement zijn er een flink aantal competenties op gebied van de ‘menskant’. Maar welke psychologische kennis en vaardigheden moet een projectmanager dan bezitten? En een andere vraag: hoe goed wetenschappelijk onderbouwd is die kennis eigenlijk?
Jasper van den Brink, verbonden aan de Hogeschool Utrecht heeft het monnikenwerk op zich genomen om een groot aantal bekende psychologische inzichten en theorieën nog eens goed onder de loep te nemen. Daarbij heeft hij een berg aan wetenschappelijke artikelen en onderzoeken doorgewerkt om antwoord te krijgen of deze theorieën voor (project-)leiderschap eigenlijk wel onderbouwd zijn.
Klopt het allemaal eigenlijk wel? Veel bekende modellen die toegepast worden in de opleidingen voor projectmanagers, maar ook in andere opleidingen voor managers en leidinggevenden blijken inderdaad een matige wetenschappelijke onderbouwing te hebben. Dus opleidingsinstituten, maar ook de mensen die de examenonderwerpen van het IPMA examen bepalen, zouden nog eens achter hun oren moeten krabben. Passen bepaalde onderwerpen en theorieën nog wel in hun lessen of examens?
De modellen, onderbouwing en alternatieven
Voor sommige ‘greatest hits’ uit de trainingswereld blijkt namelijk nauwelijks wetenschappelijke onderbouwing. Met andere woorden: er is geen bewijs dat de theorie of het model klopt, soms is er ronduit bewijs dat een gedoceerde theorie of techniek niet klopt. Gelukkig geef de auteur in het boek een aantal suggesties voor een alternatieve insteek die wel onderbouwd is. Er zijn nogal wat hardnekkige theorieën en modellen die toe zijn aan vervanging of op zijn minst grondige herziening, waaronder:
Nonverbale communicatie
Situationeel leidinggeven (Hersey & Blanchard)
Teamfases van Tuckman
NLP
Motivatie en de piramide van Maslov
Het model van rouw
Rationele besluitvorming
Objectieve risico inschatting
Klassieke brainstorm
Naast een analyse van bovenstaande theorieën, die dus rammelen, zijn er in het boek nog meer theorieën en inzichten onderzocht die wel goed onderbouwd bleken en werken in de praktijk. De deelgebieden waarover Jasper van den Brink schrijft zijn:
Communicatie
Leiding geven
Samenwerking
Teams
Onderhandelen & conflicten
Beïnvloeden
Coachen van projectmedewerkers
Politiek in projecten
Stakeholders
Verandermanagement
Besluitvorming
Risicomanagement
Planningen maken, controle en bijsturen
Het is dus een mooi compleet verhaal met veel deelgebieden van de (organisatie-)psychologie. Goed bruikbaar in projecten, maar ook bij scrumteams of andere samenwerkingsvormen. Naast de grote en bekende theorieën, kijkt hij ook naar een hoop kleinere ‘wijsheden’. Zoals bijvoorbeeld: “zonder wrijving geen glans” (klopt niet) of “boos worden bij onderhandelen helpt” (niet waar). Trainingen moeten echt het niveau van tegeltjeswijsheid of goeroepraat ontstijgen en dat kan alleen met empirische onderbouwing. Dit boek helpt daarbij.
Het onderwerp van psychologie in de wereld van projecten (maar net zo goed in de wereld van Agile en Scrum) is enorm. De hoeveelheid wetenschappelijke onderzoeken en publicaties zijn te veel om te lezen in een mensenleven. Daarom ben ik dankbaar voor dit werk, want de schifting tussen goed en matig of slecht materiaal is voor veel onderwerpen nu gemaakt. Wie trainingen geeft, projecten leidt, scrum master of organisatiekundige is hoeft nu geen tijd meer te verspillen door te werken met verkeerde of verouderde inzichten. Meer info: www.depsychologievanprojectmanagement.nl
Hier schrijven we onregelmatig over boeken waarvan we vinden dat ze helpen bij je project. Over agile en scrum, over groepsdynamiek, over toonaangevende projecten, over samenwerking, over organiseren, projecten in de zorg of bij de overheid, over kosten en risico’s, over besluitvorming, organisatie, planning, omgaan met onzekerheid, transitie en duurzaamheid, technologie, antropologie, programma management, politieke aspecten of psychologie. Alle onderwerpen die helpen om ons leren om projecten beter te begrijpen en beter laten verlopen. Leessuggesties zijn welkom: stuur ons je boekentip via ons contactformulier.
Bespreking van Goldratt’s Rules of Flow door Efrat Goldratt-Ashlag.
Boeken van Goldratt over organiseren en projectmanagement
Goldratt geldt als een van de innovatieve denkers over organisaties en projecten. In de jaren negentig publiceerde hij The Goal (Nederlandse vertaling: Het Doel) en Critical Chain (vertaling: De Zwakste Schakel) wat specifiek over projectmanagement gaat. De essentie van deze boeken en zijn filosofie is dat als je een proces of project wilt verbeteren dat je op zoek moet gaan naar de bottleneck. Als je de bottleneck eruit kunt halen gaat het hele project beter. Veelvoorkomende bottlenecks zijn bijvoorbeeld:
Een opdrachtgever die geen keuze maakt
Resources die ingezet worden op te veel werk te gelijk
Verkeerd inzetten van buffers in de planning
Multitasken
Volgens Goldratt heeft het niet zo veel zin om je te richten op andere zaken dan de knelpunten in je project. In Critical Chain wijst Goldratt met name 3 oorzaken aan van vertragingen bij projecten:
Organisaties sturen op efficiëntie niet op troughput (flow): met andere woorden managers willen graag hun medewerkers zo vol mogelijk inplannen, waardoor mensen te veel werk tegelijk moeten doen (multitasken)
Medewerkers bouwen (te veel) veiligheidsmarges in bij het inschatten van hun doorlooptijd
Studentengedrag: medewerkers maken de tijd die ze krijgen altijd op door (te) laat te starten aan hun werkzaamheden
Omdat De Zwakste Schakel een eye-opener was voor veel projectleiders werd het gedachtengoed van Goldratt veel overgenomen. Zo is het critical chain concept verwerkt in onder andere de IPMA competentieprofielen en heeft ook het scrum gedachtengoed veel ‘geleend’ van zijn denkwijze. De “focus” die een van de uitgangspunten is van Scrum komt rechtstreeks uit het critical chain concept.
Nieuw boek
Sinds de jaren negentig is er veel veranderd in de wereld van projectmanagement. Met name Agile en Scrum heeft zijn intrede gedaan en wordt nu veel toegepast. Projectmatig werken komt sowieso veel meer voor, naar schatting de helft van al het werk is min of meer projectmatig, veel meer dan dertig jaar geleden. Eliyahu Goldratt leeft niet meer maar na hem zijn er velen verder gegaan met de theory of constraints.
Zijn dochter, Efrat Goldratt-Ashlag heeft besloten dat het tijd was voor een nieuw boek over projectmanagement: Rules of Flow. Daarin doet ze een update van de stand van zaken van Critical Chain projectmanagement.
Voor een deel is dit boek herhaling van Critical Chain, maar er zijn een paar nieuwe elementen aan toegevoegd. Met name op het punt van multi-projectmanagement zijn er uitbreidingen. Net zoals in The Goal en Critical Chain wordt in een verhalende stijl de theorie uitgelegd. In Rules of Flow maken we kennis met Marc, de zoon van de oprichter van een familiebedrijf “Wilson Advanced Solutions” dat technologische producten levert en veel maatwerk projecten doet.
De regels van flow in projecten
Wat is dan de manier om flow in je projecten te krijgen? In het boek worden de volgende inzichten besproken:
Niet multitasken
Zorg dat alles klaar staat als je aan een taak begint
Triage toepassen als er te veel projecten tegelijk lopen
Zorg voor goede synchronisatie tussen mensen, taken en resources
Werken aan de juiste kwaliteitspunten zodat er minder ‘onderhoudstijd’ nodig is
Verminder herhalend werk
Standaardiseer waar mogelijk
Kijk naar het globale optimum, niet op onderdelen optimaliseren
Een aantal van bovenstaande inzichten komen ook terug in andere projectmanagement scholen en sommige onderwerpen vragen om meer, je zou over elk onderdeel een heel boek kunnen schrijven. Hoe je een en ander dan implementeert in de praktijk wordt wel aangestipt maar kan uitgebreider. Desalniettemin geeft het boek een mooi inzicht in onderliggende redenen waarom projecten zo vaak uitlopen. Zeker voor wie nog nooit over projectorganisatie in termen van ‘knelpunt management’ heeft nagedacht is dit boek aanbevolen. Ik twijfel of je het boek Critical Chain (of: De zwakste schakel) ook nog erbij moet pakken, want alhoewel de onderdelen uit het eerste boek terugkomen in dit boek, is de uitleg misschien wat kort voor iemand die het voor het eerst leest. In het boek lezen we over de belevenissen van Marc in het familiebedrijf van zijn vader. Met een vleugje soap leest het lekker weg, maar deze vorm zal niet iedereen aanspreken. De setting is een Amerikaans high tech bedrijf en in het boek worden de ontwikkelingen van dit commerciële bedrijf besproken. Maar het sturen op knelpunten is relevant is voor heel veel organisaties. Ook bij zorgorganisaties, overheid, grote en kleine bedrijven, scale-ups, onderzoeksinstellingen, bijna overal waar we komen speelt het vraagstuk van multi projectmanagement en het sturen op resources en knelpunten. Ergens in het boek wordt wel kort een voorbeeld genoemd van het inzetten van dit gedachtengoed bij de reclassering maar bij de meeste voorbeelden uit het boek zal je een vertaalslag moeten maken naar andere soorten organisaties en een andere cultuur.
